مرده شورها راچه کسی می شوید؟!!

سام محمودي سرابي

شايد اگر مصطفي شعاعيان آن صبح لعنتي سر از خيابان استخر درنمي آورد، سه سال بعد در همان روز شانزدهم بهمن ماه 1357 شاهد به ثمر رسيدن انقلابي مي بود که آرزويش را در سر مي پروريد و ديگر آن چمدان دست به دست نمي شد تا مگر روزي ماهرويان نامي پرده از چهره اين اسطوره مبارزه عليه شرق و غرب بردارد.

شايد در لابه لاي واژه هايش حرفي از وجود اگزيستانسياليستي نتوان يافت اما نکته اين است که در سپيدخواني اين کاغذها مي توان به راحتي تن به اين حکم داد که شعاعيان اين نکته را دريافته بودکه اگزيستانس يا هستي اصيل انسان هرگز تن به بسندگي و تعين نمي دهد. معناي ديگر اين حرف آن است که مشارکت رابطه سوژه و ابژه نيست؛ و به تعبير خود او مشارکت راه استعلا و فراروي از خود به سوي غير خود است، طبعاً اگر ديگري را به چشم شيء بنگريم (بدان سان که کمونيست هاي چپول و عاشقان سينه چاک اسب چموشي به نام شوروي در عمل و نظر آن را فرياد مي کردند) خود نيز به شيء تبديل خواهيم شدچراکه هستی شیء مختوم و فرو بسته است. به بياني ديگر فرد مستبد يا ديکتاتور و تماميت خواه از خود به در نمي شود. در خود محبوس مانده به جاي فراگذار به بيرون در خود فرو مي ريزد.

امروز بايد پذيرفت که ميان روابط استبدادي يک ملت و استبداد يک رژيم توتاليتري نظير استالينيسم، فاشيسم و شاهنشاهي ارتجاع(به تعبير شعاعيان) بر آنها نوعي رابطه بده بستان و به اصطلاح فلسفي رابطه يي ديالکتيکي وجود دارد. بسياري بر اين باورند که او انقلابي(به معنايي که امروز در جامعه ما مطرح است) نبود و اگر اينچنين هم باشد تفکر چريکي شعاعيان پاشنه آشيل رويکرد او به انقلاب و مبارزه است و به همين دليل به راحتي مي توان او را قلم گرفت چراکه تفکر مبارزه مسلحانه خود نوعي استبداد است. در مورد چريکي نگريستن او به انقلاب و احتمال اشتباه بودن اين رويکرد به موضوع مبارزه، شکي وجود ندارد چراکه حتي خود او بر اين نکته اصرار مي ورزد؛ «... هيچ کس و هيچ نيرو و هيچ سازماني نيست که پيوسته از لغزش پاکيزه باشد. و پس بداند که نبايد کورکورانه از هيچ کس و هيچ نيرو و هيچ سازماني پيروي کند. و پس هيچ کس و هيچ نيرو و هيچ سازماني را در فراسوي هرگونه لغزش و اشتباهي نگذارد و بدين سان با غلتيدن در برداشت هاي پندارگرايانه از يک سو خود را حقير و ناآگاه و نادان نداند و از سويي ديگر هيچ کس و هيچ نيرو و هيچ سازماني را دانا و آگاه ناب نپندارد.» اما اگر کمي واقع نگرانه به موضوع بنگريم که شعاعيان تنها بود؛ تنها به خاطر مشارکتي ناتمام... و بپذيريم مشارکت ناتمام و استعلايي او مانع از آن است که انساني، انسان ديگر را چون وسيله بنگرد از اين حيث بايد گفت و پذيرفت بنياد روابط انساني اصيل از ديد شعاعيان بر وفاق آزادي فردي و دموکراسي (دعواي او با آقايان حزب توده از همين جا شروع مي شد که حتي انگ مارکسيست امريکايي را نيز به يدک بکشد) بنياد شده نه استبداد. پس بنياد روابط انساني اصيل از ديد او بر وفاق آزادي فردي و دموکراسي است و از اين بابت انقلاب را به کمال مراتب وجودي مربوط مي داند.

 

 افزون بر اين او بر اين نکته پاي مي فشارد که اين کمال ذاتاً در پيوند و فراگذار به ديگران معنا پيدا مي کند، بنابراين انقلاب بايد همراه با همان چيزي باشد که در سياست و فلسفه سياسي سوسيال دموکراسي يا دموکراسي از پايين ناميده مي شود. از سوي ديگر همان طور که دوام و بقاي حکومت توتاليتر به نگرش بنده پروري و استبدادي افراد جامعه مربوط است و به همين دليل تحريک دائم و بي وقفه توده يي به کمک تبليغات و ارعاب لازم مي آيد؛ به همين نحو مردمي که استبداد را خوار مي دارند و به آزادي و انقلاب براي آن احترام مي گذارند حکومت تماميت خواه را در معرض خطر فروپاشي قرار مي دهند. اما ماجراي ما اين نبود.

در جامعه يي که برحسب يک تربيت و عادت تاريخي ريشه دار هرکس جوش خود را مي زند، در جامعه يي که ماهيت پيوندها نوعي ابزارانديشي پنهانکار است که خود را در چاپلوسي هاي رياکارانه و يکديگرخواري و يکديگرفريبي مشترک پنهان مي کند، در جامعه يي که زبان همان کارکرد مته و سمبه را دارد و ميليون ها ديکتاتور کوچک برادروار به يکديگر دروغ گفته خود را بر همديگر تحميل مي کنند و تحمل را به يک فضيلت بدل مي سازند. آري در چنين جامعه يي کاري نمي توان از پيش برد و به خوبي دريافته بود که؛ «زندگي و بار آمدن در پهنه يي سرشار از زبوني و تو سري خوري هاي بي شمار استبداد بي پير، بريدن زبان به کمترين بهانه، کوبيدن مغز حتي براي شادي و تفريح، خفه کردن هرگونه اعتراضي براي «امنيت»، به گور سپردن هر انديشه نويني بدين منطق آزارمنشانه که «تو را چه به اين غلطا». سخن کوتاه؛ فرمانروايي ديرپاي خودکامگي پليدانه شاهنشاهي ارتجاع - استعمار بر جامعه باعث شده است حتي پيکارگران با اين پديده ننگين و تباهي بار، خود نيز به آلودگي هاي آن آلوده باشند. کمااينکه حتي بسا از آنها که مي خواهند با اين خودکامگي سياه تباهي آفرين نيز نبرد کنند، خود در عين حال با همان شيوه ها، با انديشه ها و اعتراض هاي نوين، با انديشه ها و اعتراض هايي که دل پسندشان نيست رو به رو مي شوند و مي کوشند به شيوه هاي گوناگوني که سراپا پيراسته از هرگونه منطق و دليل است و در عوض يکپارچه مشت و بهتان و سرنيزه و هوچيگري است، آنها را به گور سپارند.»

شعاعيان مشهور است به مبارز تنها. تنهايي در اين جغرافيا ناگزير است. چراکه وضع منورالفکري دوران او نيز در اين جغرافيا مشخص است؛«روشنفکران اين جامعه خوش ندارند به خود رنج انديشه و کلنجارهاي مغزي را بدهند. بيشتر هواخواه راحت الحلقوم اند. بيهوده نيست که هنوز در درون اردوگاه جنبش ضداستعماري ايران، از آغاز تاکنون، انديشمندي انقلابي و پژوهنده يي اجتماعي که ارزش و توان همسنگي با ديگر انديشمندان و نوآوران جهاني را داشته باشد، آفريده نشده است.» (شعاعيان، انقلاب، 1352)

 سرسپردگي آقايان منورالفکر به بلوک شرق يکي از نکاتي بود که شعاعيان به شدت با آن برخورد مي کرد چراکه او بر پايه واقعيت هاي عيني و تجارب تلخ به اين نتيجه رسيده بود که؛ «با طناب شوروي به چاه رفتن خطاست. خطايي مهلک، و خطايي آزمايش شده. هرگونه ارتباط با شوروي بايد در چارچوب ارتباطات ديپلماتيک محدود شود. هرگونه تصور رفيقانه از شوروي داشتن، و هرگونه سياست انترناسيوناليستي-کارگري در روابط خارجي شوروي سراغ گرفتن، اوهام و جست وجويي است که سرانجام به چاه شغاد ختم خواهد شد.»

 

ديروزمان در مقام عروسکي زشت بود و سرانجام چه ساده فراموش کرده ايم امروزمان را و از همين جهت است که مرگ ما عروج نيست بلکه هبوط است و اين همان درد مزمني است که موجب شده عقب ماندگي هايمان را درک نکنيم و به خيال خويش اسب زندگي را زين کرده ايم، لکن اسب زندگي بر ما سوار است و سواري مي کشد.

البته گويا خيلي هم بد نشده؛ مرگ او براي من و ما و شايد بعدي ها بهترين امکان براي ابراز وجود باشد تا به راحتي بتوانيم با پرداختن به او تاييدي براي خود کسب کنيم. مرده پرستي من و ما از همين جا نشات گرفته گويا، و اوست که لبخندي شايد از سر تعجب و شايد تاييد مي زند که ما اختيار چگونه زيستن را از کف داده ايم و عنان کماکان در دست استبداد دروني مان مانده تا...

 

بدون سانسور

سام محمودي سرابي

«چرا بايد ملکيان خواند؟» در اصل پيش از آنکه يک پرسش در جست وجوي پاسخ باشد، گزاره يي است غيرقابل اجتناب براي فهم آرا و انديشه هاي متفکري که به هر تقدير سهمي عمده در روشنگري روشنفکري معاصر ايران (اعم از ديني و غيرديني) ايفا کرده است. البته طبعاً پرسشي اينچنين، پاسخي جامع و درخور مي طلبد تا در خلال آن وضعيت تفکر بومي رصد شود اما مطلب حاضر چنين ادعايي ندارد. غرض تنها ايجاد پرسش و ناتواني در پاسخ است تا در خلال اين گفت وگو (بين متن حاضر و ذهن مخاطب) پاسخي حداقلي پيدا شود.

---

اگر قرار باشد تحقيقي جامع درباره روشنفکري در ايران صورت گيرد، به ضرس قاطع نام مصطفي ملکيان يکي از فصول عمده اين پژوهش خواهد بود چراکه اين استاد آرام اما پرتب و تاب الهيات و فلسفه دانشگاه تهران پيش از آنکه رويکردي از متن دين به جهان انساني داشته باشد، دين را از منظر ايمان انساني مورد بحث قرار مي دهد؛ موضوعي که به هر تقدير در ايران کمتر مورد بررسي قرار گرفته و صدالبته سوءتفاهم هايي نيز به وجود آورده است. مردي که گاه دکترش مي نامند و گاه استاد، در حالي که خطاب کردن وي با عناويني از اين دست به ارج و اعتبارش چيزي نمي افزايد.

اما در صفحه اول سجل احوال او چه نوشته اند؛ مصطفي ملکيان متولد 1335 شهرضاي اصفهان.

ما همين را مي دانيم و بس و دانستن اينکه در سال 1352 تحصيل در رشته مهندسي مکانيک دانشگاه تهران را آغاز و پيش از اخذ درجه ليسانس به رشته الهيات گرايش پيدا کرد، چيزي بر يافته هاي ما نخواهد افزود. اما حاصل اين تغيير رشته چه بود؛ دريافت مدرک کارشناسي ارشد فلسفه از همين دانشگاه.

ملکيان البته تحصيلات حوزوي نيز دارد و با وجودي که عموماً (به خصوص در گفت وگوي خود با کتاب ماه ادبيات و فلسفه) از استاداني چون مرتضي مطهري و... (که مرحوم شده اند) ياد مي کند اما چندي نيز در موسسه باقرالعلوم از محمدتقي مصباح يزدي آموخت. شاگردي که نقدي بس فراتر از سروش به رويکردهاي مصباح داشت و به قولي با گردن فرازي در حضور استاد پيشين اش به لحني طنزآميز گفته بود؛ «شما و آقاي جوادي آملي مثل سوپرمارکت هستيد که اجناس زيادي داريد و در نتيجه مشتريان زيادي هم داريد ولي آيا اين درست است که چون شما سوپرمارکت داريد، کسي نبايد در کنار سوپرمارکت شما دکه يي داشته باشد؟، من دکه يي در کنار سوپرمارکت شما دارم و آيا اين دکه بايد بسته شود؟،» مصباح نيز در جواب تنها به احوالپرسي اکتفا مي کند و بس. (به نقل از سالنامه شرق 1384)

طبعاً اگر قرار باشد به شيوه مالوف خبرنگاري، چيزي درباره ملکيان پرسيده شود، پاسخ چنداني که به درد زندگينامه نويسي مطبوعاتي بخورد، به دست نخواهد آمد جز چند جمله کوتاه و بلند که؛ «در باب گذشته چيزي براي گفتن ندارم «من همين که تو مي بيني و کمتر از اينم» چون اولاً احساس نمي کنم که رويداد قابل توجهي در زندگي من رخ داده باشد، ثانياً نه در نظام حوزوي و نه در نظام دانشگاهي پيرو سنت استاد ـ شاگردي نبوده ام... خلاصه عوامل مشکل پسندي و ديرپسندي باعث شدند بيشتر به مطالعه متون مکتوب روي بياورم تا به حضور در جلسات درس». ملکيان از جمله معدود متفکراني است که دغدغه يي جز تقابل سنت و مدرنيته دارد و حتي گاه با انديشمندان ديگري چون سيدجواد طباطبايي از در مخالفت و نقد درمي آيد چراکه اساساً دلمشغولي هاي او انضمامي است نه انتزاعي.»

«... من نه دل نگران سنتم، نه دل نگران تجدد، نه دل نگران تمدن، نه دل نگران فرهنگ و نه دل نگران هيچ امر انتزاعي از اين قبيل. من دل نگران انسان هاي گوشت و خون داري ام که مي آيند، رنج مي برند و مي ميرند... سعي کنيم که اولاً انسان ها هرچه بيشتر با حقيقت مواجهه يابند، به حقايق هر چه بيشتري دست يابند. ثانياً هر چه کمتر درد بکشند و رنج ببرند و ثالثاً هر چه بيشتر به نيکي و نيکوکاري بگرايند و براي تحقق اين سه هدف از هر چه سودمند مي تواند بود، بهره مند شوند، از دين گرفته تا علم، فلسفه، هنر، ادبيات و همه دستاوردهاي بشري».

در حالي که زماني اغلب متفکران از جمله عبدالکريم سروش و... به دنبال ارائه مدلي براي جمعيت بخشيدن به دين و دموکراسي بود، ملکيان آرام آرام به دنبال پرداختن به پروژه يي بود که بعدها با کتاب ها و مقالات خود تحت عنوان عقلانيت و معنويت دنبال کرد.

او با دو پيش فرض (همه ما کم يا بيش مدرنيم. و همه ما کم وبيش متدينيم) به طرح پرسشي سخت تامل برانگيز مي پردازد که آيا ما سازگارانه عمل مي کنيم که هم مدرنيم و همه متدينيم؟ در نگاه او نسبت دين و مدرنيته تباين نيست، بدين معنا که هيچ ربط و نسبت و تعاملي ميان دين و مدرنيته نمي توان سراغ گرفت. مدعاي ملکيان اين است که در آن واحد نمي توان هم (به معناي سنتي کلمه) کاملاً ديندار بود و هم کاملاً مدرن.

اما آيا هرگونه تلقي و قرائت يا درک از دين مي تواند با مولفه هاي زندگي مدرن سازگاري يابد؟ اين پرسش در وهله اول بسيار ساده مي نمايد اما زماني که متفکر يا مخاطب در مقام پاسخگو برمي آيد، چهره يي به شدت تهديد آميز به خود مي گيرد و ملکيان خود بر اين نکته واقف است چراکه اساساً به باور وي تدين در اکثر قريب به اتفاق انسان ها (و گاه در همه آنها) مبتني بر تعبد است. از اين رو ملکيان مدلي جديد ارائه مي کند؛ مدلي با محوريت انسان مداري،

او براي رسيدن به اين مدل شش تعارض اصلي ميان ويژگي هاي شاخص مدرنيته و فهم سنتي از دين ارائه مي کند و با رويکردي مبتني بر تعقل به اين نتيجه جنجال برانگيز مي رسد که بايد روايتي جديد از دين ارائه کرد که با مدرنيته سازگار باشد چراکه اساساً با توجه به ويژگي هاي زندگي امروز انسان ايراني ناگزير از پذيرفتن جهاني سازي است.

به باور وي همه آدميان به دنبال يک رضايت باطني مبتني بر آرامش، شادي و اميد هستند. اما وجوه مشترک کساني که در اديان مختلف با آگاهي هاي گوناگون و نظام هاي اجتماعي متفاوت به اين سه مولفه «آرامش»، «شادي» و «اميد» رسيده اند، چيست؟ و به تعبيري چه وجوه مشترکي موجد اين سه مولفه در ميان انسان هاي مختلف در جغرافياي فکري، اجتماعي و ديني متفاوت بوده است؟ اين پرسشي است که ملکيان در ذهنيت خود به دنبال پاسخي براي آن دست به پژوهشي گسترده و البته انضمامي زده، واقعيت معنا را (از دل رهيافتي مبتني بر تعقل) به عنوان نقطه تلاقي و در عين حال تعامل اين دو مهم (تعقل و تعبد) معرفي مي کند.

در جست وجوي معنا

به اعتقاد ملکيان نوع خاصي از دينداري و تلقي خاصي از دين با مدرنيته تمام عيار ناسازگار است، و يک فرد در آن واحد نمي تواند به اين معناي خاص، هم کاملاً ديندار باشد و هم کاملاً مدرن. اما آن معناي خاص دينداري و آن تلقي خاص از دين که با مدرنيته نمي سازد، چيست؟ آن معني عبارت است از دين نهادينه شده تاريخي و آن تلقي عبارت است از فهم سنتي از دين.

افزون بر اين ملکيان بارها تصريح کرده معنويت با عقلانيت سازگار است و اساساً طرح او مي کوشد بين اين دو فضيلت بزرگ جمع کند. وي در مواضع مختلف تصريح کرده معنويت همان «دين عقلاني شده» يا «ديانت خردورزانه» و «گوهر ديانت» يا «گوهر مشترک اديان» است از جمله عنوان سخنراني هاي او، که در کتاب «سنت و سکولاريسم» چاپ شده، اين است؛ معنويت گوهر اديان. بنابراين از نظر ملکيان، معنويت (=دين غيرتاريخي) و تلقي معنوي از دين و دين ورزي با مدرنيته سازگار است. به عنوان نمونه وي مي نويسد؛ «چون بزرگ ترين ويژگي اجتناب ناپذير مدرنيته عقلانيت است، بنابراين اولين ويژگي معنويتي که ذکر کرديم، اين است که با عقلانيت سازگار است. وقتي چنين شد، مي توان از معنويت تعريف ديگري نيز ارائه داد.»

به نظر ملکيان معنويت يعني دين عقلانيت يافته و عقلاني شده. و نيز؛ «به تعبير بهتر، دينداري سنتي براي انسان مدرن - اگر به معناي دقيق کلمه مدرن باشد- ولو مطلوب هم باشد، اما ممکن نيست. اما ظاهراً معنويت براي او در عين اينکه مطلوب است، ممکن نيز هست،»

شايد بتوان به راحتي حکم به ارتداد اين انديشمند داد يا نقدهايي بر مدل او وارد ساخت اما آنچه واضح مي نمايد، اهميت رويکرد روشنفکري است که سعي در ايجاد رنسانس دارد.

به گفته اغلب کساني که با ملکيان و انديشه هاي او آشنا هستند، اين انديشه ورز پيش از آنکه مستغرق متون انتزاعي شده و فلسفه بافي کند، نگرشي انضمامي به تفکر و تعقل دارد چراکه به گواه آثارش، او بر اين باور است که انديشه انتزاعي از چارچوب متن بيرون نخواهد آمد بنابراين انديشه نيز براي ابراز وجود نيازمند ورود به زندگي فردي است.

و البته همين سرآغاز فرديت است...